مراقبت از بیمار پس از ترخیص، فقط به استراحت و مصرف دارو محدود نمیشود. برای تعویض بهداشتی پانسمان، کنترل علائم حیاتی، پیشگیری از زمینخوردن و مصرف منظم داروها باید وسایل مناسبی در خانه آماده باشد. گاز استریل، چسب ضدحساسیت، دستکش، تبسنج، جعبه دارو، بالش مناسب و تجهیزات حرکتی تجویزشده از مهمترین وسایل موردنیاز هستند.
البته فهرست دقیق تجهیزات به نوع جراحی، شرایط جسمی بیمار و دستور پزشک بستگی دارد. آمادهکردن وسایل از قبل، فشار روزهای نخست پس از ترخیص را کاهش میدهد و کمک میکند علائم غیرعادی نیز زودتر تشخیص داده شوند.
چرا باید وسایل مراقبت از بیمار را پیش از ترخیص آماده کنیم؟
بیمار در روزهای ابتدایی پس از عمل با درد، ضعف، محدودیت حرکتی، کاهش اشتها یا خوابآلودگی ناشی از داروها مواجه است. در چنین شرایطی، نبودن یک وسیله ساده مانند گاز استریل، تبسنج یا بالش مناسب میتواند مراقبت را دشوار کند.
بهتر است پیش از ترخیص، همراه بیمار درباره موارد زیر از پزشک یا پرستار سؤال کند:
- پانسمان چه زمانی باید تعویض شود؟
- زخم باید خشک بماند یا به شستوشو نیاز دارد؟
- بیمار چه زمانی میتواند حمام کند؟
- چه غذاهایی برای او مناسب یا ممنوع است؟
- بیمار تا چه اندازه اجازه راهرفتن و فعالیت دارد؟
- مصرف هر دارو تا چه زمانی باید ادامه پیدا کند؟
- در صورت بروز چه علائمی باید با پزشک تماس گرفت؟
- زمان مراجعه بعدی و کشیدن بخیه چه موقع است؟
دستور ترخیص باید مبنای اصلی مراقبت از بیمار بعد از جراحی قرار بگیرد؛ زیرا نیازهای فردی که عمل ارتوپدی داشته با بیمار جراحی شکم، چشم، قلب یا ستون فقرات یکسان نیست.
وسایل ضروری برای مراقبت از زخم جراحی
یکی از مهمترین بخشهای مراقبت در منزل، محافظت از محل جراحی است. نوع پانسمان و دفعات تعویض آن باید مطابق دستور پزشک باشد؛ اما معمولاً فراهمکردن وسایل زیر ضروری است.
گاز استریل و پانسمان مناسب
گاز استریل برای پوشاندن زخم یا جذب ترشحات استفاده میشود. ابعاد و نوع پانسمان باید با اندازه زخم و میزان ترشح آن تناسب داشته باشد. استفاده از دستمال کاغذی، پنبه معمولی یا پارچه بهجای گاز استریل مناسب نیست؛ زیرا ممکن است الیاف آنها به زخم بچسبد.
بعضی زخمها به پانسمانهای جاذب، ضدآب یا غیرچسبنده نیاز دارند. انتخاب خودسرانه پانسمان ممکن است رطوبت زخم را تغییر دهد یا به بافت در حال ترمیم آسیب بزند؛ بنابراین بهتر است نوع دقیق آن از پرستار سؤال شود.
چسب ضدحساسیت و باند
چسب پزشکی برای ثابت نگهداشتن پانسمان کاربرد دارد. اگر پوست بیمار حساس است، از چسب ضدحساسیت استفاده کنید. چسب نباید آنقدر محکم بسته شود که جریان خون را مختل کند یا پوست اطراف زخم را تحت کشش قرار دهد.
در برخی جراحیها به باند کشی یا باند ساده نیاز است؛ اما نحوه بستن آن اهمیت زیادی دارد. فشار نامناسب میتواند باعث درد، تورم، بیحسی یا تغییر رنگ اندام شود. باندهای فشاری را فقط مطابق آموزش کادر درمان ببندید.
سرم شستوشو و محلول تجویزشده
اگر پزشک شستوشوی زخم را توصیه کرده باشد، سرم شستوشوی استریل یکی از وسایل موردنیاز است. الکل، آباکسیژنه، بتادین غلیظ، پمادهای گیاهی یا مواد ضدعفونیکننده خانگی نباید خودسرانه روی زخم استفاده شوند؛ زیرا بعضی از آنها به بافت تازه آسیب میزنند و ترمیم را کند میکنند.
هر محلولی که برای زخم استفاده میشود باید مورد تأیید پزشک یا پرستار باشد. همچنین دهانه ظرف سرم نباید با دست، زخم یا سطح آلوده تماس پیدا کند.
دستکش یکبارمصرف و کیسه دفع پانسمان
استفاده از دستکش، احتمال تماس مستقیم دست با خون و ترشحات را کاهش میدهد؛ اما جای شستن دستها را نمیگیرد. دستها باید قبل و بعد از تعویض پانسمان شسته و خشک شوند.
پانسمان قبلی، گاز آلوده و دستکش استفادهشده را داخل کیسهای جداگانه قرار دهید، در آن را محکم ببندید و مطابق دستور مرکز درمانی دفع کنید. وسایل آلوده نباید روی تخت، میز غذا یا سطوح مشترک گذاشته شوند.
برای تعویض ایمن پانسمان به چه نکاتی توجه کنیم؟
پیش از شروع، همه وسایل را روی سطحی تمیز و خشک بچینید تا هنگام کار مجبور به ترک بیمار نشوید. محیط باید نور کافی داشته باشد و از رفتوآمد کودکان یا حیوانات خانگی جلوگیری شود.
پانسمان را بهآرامی بردارید و زخم را از نظر افزایش قرمزی، تورم، بازشدگی، بوی نامطبوع یا ترشحات غیرعادی بررسی کنید. اگر گاز به سطح زخم چسبیده است، آن را ناگهانی نکشید؛ چون ممکن است بافت تازه را جدا کرده و باعث خونریزی شود. رعایت اصول روش کندن پانسمان چسبیده به زخم کمک میکند این کار با درد و آسیب کمتری انجام شود.
پس از برداشتن پانسمان، دستها دوباره تمیز شوند و پانسمان جدید بدون تماس با قسمت استریل روی زخم قرار گیرد. اگر پانسمان خیس، آلوده یا آغشته به ترشح شده است، برای تعویض آن منتظر زمان معمول نمانید و طبق دستور مرکز درمانی اقدام کنید.
وسایل لازم برای کنترل علائم بیمار
همه بیماران به تجهیزات پزشکی متعدد نیاز ندارند؛ اما چند وسیله ساده میتواند برای پیگیری وضعیت بیمار مفید باشد.
تبسنج
تبسنج یکی از کاربردیترین وسایل دوران نقاهت است. بالا رفتن دمای بدن همراه با لرز، افزایش درد یا تغییر وضعیت زخم میتواند نشانه عفونت باشد.
بهتر است دمای بدن در ساعتهای مشخص اندازهگیری و ثبت شود، بهخصوص زمانی که بیمار احساس گرما، لرز یا ضعف غیرعادی دارد. درباره محدوده دمایی نیازمند تماس با پزشک، دستور ترخیص بیمار را بررسی کنید.
دستگاه فشارخون
دستگاه فشارخون برای بیماران مبتلا به فشارخون، بیماری قلبی یا کسانی که پزشک پایش فشار را توصیه کرده مفید است. فشار بسیار پایین میتواند با سرگیجه، ضعف و احتمال زمینخوردن همراه شود؛ فشار بالا نیز ممکن است به پیگیری نیاز داشته باشد.
برای همه بیماران ضرورتی ندارد که مرتب فشارخون اندازهگیری شود. تعداد دفعات کنترل باید براساس توصیه پزشک تعیین شود تا نگرانی بیمورد ایجاد نکند.
دستگاه سنجش اکسیژن خون
پالساکسیمتر ممکن است برای بعضی بیماران قلبی، ریوی یا افرادی که جراحی خاصی داشتهاند تجویز شود. هنگام استفاده، دست بیمار باید گرم و ثابت باشد و لاک ناخن یا حرکت انگشت میتواند دقت اندازهگیری را کاهش دهد.
عدد دستگاه بهتنهایی کافی نیست. اگر بیمار دچار تنگی نفس، کبودی لبها، درد قفسه سینه، گیجی یا کاهش هوشیاری شده است، حتی با نمایش عدد ظاهراً مناسب نیز باید فوراً از خدمات پزشکی کمک گرفت.
دستگاه تست قند خون
کنترل قند برای بیماران دیابتی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا جراحی، تغییر رژیم غذایی، استرس جسمی و بعضی داروها میتوانند قند خون را تغییر دهند. قند کنترلنشده نیز ممکن است روند ترمیم زخم را مختل کند.
زمان اندازهگیری و محدوده هدف باید توسط پزشک تعیین شود. نتایج را ثبت کنید تا در ویزیت بعدی قابلبررسی باشند.
وسایل موردنیاز برای مصرف منظم داروها
پس از جراحی ممکن است داروهایی مانند مسکن، آنتیبیوتیک، رقیقکننده خون یا داروی محافظ معده تجویز شود. اشتباه در زمان یا مقدار مصرف میتواند روند درمان را مختل کند.
وسایل زیر برای مدیریت داروها مفیدند:
- جعبه تقسیم دارو با بخشهای جداگانه
- برگه ثبت ساعت و مقدار مصرف
- یادآور تلفن همراه
- نسخه و دستور کتبی پزشک
- فهرست حساسیتهای دارویی بیمار
- شماره تماس پزشک یا مرکز درمانی
قرصها را بدون اجازه خرد نکنید و مقدار دارو را بهدلیل شدت درد خودسرانه افزایش ندهید. اگر بیمار پس از مصرف دارو دچار خوابآلودگی شدید، استفراغ مداوم، بثورات پوستی، تورم صورت یا تنگی نفس شد، باید برای دریافت راهنمایی پزشکی اقدام شود.
داروها را در بستهبندی اصلی و دور از دسترس کودکان نگه دارید. همچنین داروهای بیمار را با داروی افراد دیگر در یک ظرف مشترک قرار ندهید.
تجهیزات لازم برای استراحت و جابهجایی بیمار
محل استراحت بیمار باید راحت باشد، اما فرو رفتن بیش از حد در تشک یا مبل میتواند بلندشدن را دشوار کند. ارتفاع تخت بهتر است بهگونهای باشد که بیمار بتواند با کمترین فشار و مطابق محدودیتهای حرکتی خود بنشیند و برخیزد.
بالش و تشک مناسب
چند بالش میتواند برای حمایت از کمر، گردن یا اندام جراحیشده مفید باشد. بااینحال، وضعیت قرارگیری بدن به نوع عمل بستگی دارد. برای مثال، بالا نگهداشتن پا پس از بعضی جراحیها توصیه میشود، اما ممکن است برای بیماری دیگر مناسب نباشد.
بیماری که تحرک محدودی دارد نباید ساعتهای طولانی در یک وضعیت باقی بماند. زمان و روش تغییر وضعیت را از پرستار بپرسید تا از فشار مداوم روی پوست جلوگیری شود.
واکر، عصا یا ویلچر
این وسایل فقط در صورتی تهیه شوند که پزشک یا فیزیوتراپیست آنها را توصیه کرده باشد. ارتفاع نامناسب واکر یا عصا میتواند تعادل بیمار را بر هم بزند و به شانه یا کمر فشار وارد کند.
پیش از ترخیص، بیمار یا همراه او باید روش درست استفاده را تمرین کند. مسیر رفتوآمد در خانه نیز باید بهاندازه کافی باز باشد تا وسیله به فرش، کابل یا وسایل خانه گیر نکند.
صندلی حمام و دستگیره کمکی
حمام یکی از پرخطرترین نقاط خانه برای بیمار تازه جراحیشده است. صندلی ثابت حمام، کفپوش ضدلغزش و دستگیره دیواری میتوانند خطر افتادن را کاهش دهند. از چهارپایههای لق یا وسایلی که برای محیط مرطوب طراحی نشدهاند استفاده نکنید.
تا زمانی که پزشک اجازه نداده، پانسمان را خیس نکنید. در صورت مجاز بودن حمام نیز بهتر است فرد دیگری در نزدیکی بیمار حضور داشته باشد.
برای تغذیه بیمار چه وسایلی لازم است؟
نوع تغذیه بعد از عمل به جراحی و وضعیت گوارشی بیمار وابسته است. برای بعضی بیماران رژیم مایعات یا غذای نرم تجویز میشود و گروهی دیگر محدودیت خاصی ندارند.
ظروف سبک، بطری آب در دسترس، سینی پایدار و ابزار ساده برای تهیه غذای نرم میتوانند مراقبت را آسانتر کنند. اگر بیمار هنگام نوشیدن مشکل دارد، پیش از استفاده از نی با پزشک یا پرستار مشورت کنید؛ زیرا در برخی جراحیها استفاده از نی مناسب نیست.
بدون توصیه پزشک، مکملها و داروهای گیاهی به بیمار ندهید. بعضی فرآوردهها ممکن است با داروهای رقیقکننده خون یا سایر داروهای پس از عمل تداخل داشته باشند.
چه علائمی بعد از جراحی نیازمند تماس با پزشک هستند؟
مقداری درد، کبودی یا ورم خفیف ممکن است پس از عمل طبیعی باشد، اما باید بهتدریج کمتر شود. افزایش علائم یا ایجاد نشانههای جدید نیازمند توجه است.
در صورت مشاهده موارد زیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- افزایش قرمزی، گرمی یا تورم اطراف زخم
- درد شدید یا دردی که بیشتر میشود
- ترشحات چرکی یا بوی نامطبوع
- بازشدن لبههای زخم
- تب یا لرز
- خونریزیای که متوقف نمیشود
- خیسشدن کامل پانسمان با خون یا ترشح
- استفراغ مداوم و ناتوانی در خوردن مایعات
- کاهش هوشیاری یا گیجی غیرعادی
- کاهش ادرار یا ناتوانی در دفع ادرار
- تورم و درد ناگهانی یک پا
- تنگی نفس یا درد قفسه سینه
قرمزی، تورم، ترشح چرکی، بازشدن زخم و تب از نشانههای احتمالی عفونت زخم جراحی هستند. تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، غش، خونریزی شدید یا کاهش سطح هوشیاری وضعیت اورژانسی محسوب میشود و نباید برای تماس معمول با پزشک منتظر ماند.
چکلیست وسایل مراقبت از بیمار پس از جراحی
پیش از ترخیص، این فهرست را با دستور پزشک تطبیق دهید:
- گاز و پانسمان تجویزشده
- چسب پزشکی ضدحساسیت
- سرم شستوشو در صورت تجویز
- دستکش یکبارمصرف
- کیسه دفع پانسمان
- تبسنج
- جعبه و جدول زمانبندی دارو
- بالشهای حمایتی
- کفپوش ضدلغزش
- واکر یا عصا در صورت تجویز
- آب و غذای مناسب
- نسخه، دستور ترخیص و شمارههای ضروری
- زمان و آدرس ویزیت بعدی
خرید تجهیزات زیاد لزوما به معنای مراقبت بهتر نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، انتخاب وسایل متناسب با شرایط بیمار، رعایت دقیق دستور ترخیص و شناخت علائم هشدار است.
پیش از بازگشت بیمار، محیط خانه را آماده کنید، داروها را نظم دهید و روش تعویض پانسمان یا استفاده از تجهیزات حرکتی را از پرستار یاد بگیرید. اگر درباره وضعیت زخم، میزان فعالیت، حمامکردن یا مصرف دارو تردید دارید، بهجای آزمونوخطا با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید. مراقبت آگاهانه در روزهای نخست میتواند دوران نقاهت را ایمنتر و آرامتر کند.