اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) یک اختلال عصبی رشدی شایع در کودکان است که با مشکلات کنترل تکانه، توجه و بیش فعالی مشخص می شود. علائم بیشفعالی در کودکان در اوایل کودکی معمولاً قبل از 12 سالگی ظاهر می شوند و می تواند بر عملکرد اجتماعی ، هیجانی و تحصیلی کودک تأثیرات قابل توجهی بگذارد. بیش فعالی یک وضعیت پایدار است و در بعضی از افراد تا بزرگسالی ممکن است ادامه یابد و مشکلاتی در تمرکز، کنترل رفتار و تنظیم فعالیتهای حرکتی را ممکن است به همراه بیاورد. وهمچنین در رعایت قوانین ،انجام وظایف روزمره و مدیریت هیجانات دچار مشکل هستند.
انواع علائم بیش فعالی در کودکان
بیش فعالی دارای سه نوع اصلی است:
۱. نوع بیتوجه (Predominantly Inattentive Type): کودکان مبتلا به بیش فعالی در پیگیری دستورالعملها ، حفظ تمرکز و تکمیل کارها دچار مشکل هستند.
۲. نوع بیشفعال-تکانشی (Predominantly Hyperactive-Impulsive Type): کودک دارای فعالیت حرکتی بالایی است و در کنترل تکانهها ممکن است مشکل داشته باشد.
۳. نوع ترکیبی (Combined Type): ترکیبی از دو نوع بالا است، ترکیبی از علائم بیشفعالی و تکانشگری و نوع بیتوجهی است
اهمیت شناخت علائم بیش فعالی در کودکان
تشخیص و شناخت به موقع و مدیریت مناسب علائم بیش فعالی در کودکان بسیار اهمیت دارد ، زیرا این اختلال ممکن است بر زندگی کودک تاثیرات عمیقی بگذارد. یکی از روش های تشخیص این اختلال استفاده از دستگاه فوق پیشرفته لورتا نوروفیدبک می باشد. بعضی از دلایل اهمیت شناخت علائم بیش فعالی در کودکان را در زیر بررسی می کنیم:
۱. از مشکلات تحصیلی پیشگیری کرد : کودکانی که به ADHD مبتلا هستند اکثرا در مدرسه چالشهایی مثل اینکه نمیتوانند تمرکز کنند ، تکالیفشان را فراموش میکنند و نمیتوانند از دستورالعملها به خوبی پیروی کنند.
۲. روابط اجتماعی را بهبود بخشند: کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی در ارتباط برقرار کردن با همسن و سال های خود مشکل دارند ، به این دلیل که بیتوجهی و رفتارهای تکانشی آن ها ممکن است برای دیگران سوء تفاهم ایجاد کنند و از گروههای اجتماعی طرد شوند.
۳. مشکلات هیجانی و رفتاری را مدیریت کنند: در صورتی که اختلال بیش فعالی درمان نشود میتواند افسردگی، اضطراب و مشکلات رفتاری را به همراه بیاورد.
۴. خطر بروز مشکلات در بزرگسالی را کاهش دهند: در صورتی که این اختلال مدیریت نشود ، میتواند در آینده مشکلاتی مثل افت عملکرد شغلی، روابط ناپایدار را به دنبال داشته باشد و احتمال مصرف مواد را افزایش دهد.
میزان شیوع اختلال بیش فعالی در کودکان
براساس تحقیقات انجام شده ADHD یکی از اختلالات عصبی-رشدی در کودکان است که بسیار رایج است. شیوع این اختلال بین ۵ تا ۱۰ درصد از کودکان مدرسهای در سطح جهانی گزارش شده است. میزان ابتلا پسران به این اختلال بیشتر از دختران است، اما علائم اختلال بیش فعالی در کودکان دختر به دلیل آنکه بیشتر به شکل بیتوجهی ظاهر میشود تا بیشفعالی، کمتر تشخیص داده می شود.
اصلی ترین علائم بیشفعالی در کودکان
اختلال بیشفعالی-نقص توجه (ADHD) یک وضعیت عصبی-رشدی است که تاثیر قابل توجهی بر عملکرد اجرایی مغز میگذارد و در نتیجه، سبب بروز مشکلاتی در تمرکز، تنظیم رفتار و کنترل تکانه می شود. این اختلال طیف وسیعی از علائم را در بر میگیرد که در سه دستهی کلی قرار میگیرند: بیتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری. علائم بیشفعالی میتوانند تأثیراتی بر زندگی روزمره کودک در مدرسه، خانه و تعاملات اجتماعی بگذارند.
اختلال بیش فعالی چگونه بر رفتار کودک تأثیر میگذارد؟
اختلال بیش فعالی میتواند بر رفتار کودک تأثیرات گستردهای داشته باشد و در جنبههای مختلف زندگی عملکرد و فعالیت او را به طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهد:
چالشهای اجتماعی
۱. ممکن است در حفظ دوستیها به دلیل رفتارهای تکانشی مشکل ایجاد شود.
۲.واکنشهای هیجانی شدید نسبت به شرایط مختلف نشان دهند .
۳. عدم درک و اینکه نوبت را در بازیها و مکالمات رعایت نمی کنند.
مشکلات در مدرسه
۱.مشکل در پیروی از دستورالعملها و قوانین.
۲. مشکل عدم تمرکز بر روی دروس و تکالیف.
۳. گم کردن وسایل یا فراموش کردن کارهای مدرسه.
رفتارهای روزمره و خانوادگی
۱. دشواری در نشستن آرام هنگام انجام فعالیتهای گروهی یا صرف غذا .
۲. فراموشی وظایف روزانه مانند مسواک زدن یا جمعآوری وسایل شخصی.
۳. عدم پیروی و رعایت برنامهها و ساختارهای منظم.
این کودکان به نظر میرسد که معمولاً “بیقرار” یا “بیتوجه” هستند و ممکن است از سوی دیگران درک نشوند و رفتار آنها صرفاً به سبب “بدرفتاری” یا “لجبازی” نیست بلکه ناشی از یک اختلال عصبی-رشدی است.
تفاوت بین بیشفعالی، بیتوجهی و تکانشگری
علائم ADHD در سه دستهی مجزا اما مرتبط قرار میگیرند:
بیتوجهی
۱. مشکل در گوش دادن به صحبتهای والدین یا معلم
۲. عدم تمرکز بر روی جزئیات و بیدقتی که سبب انجام اشتباهات مداوم می شود
۳.فراموشکردن کارهای روزمره و حواسپرتی مداوم
۴. مشکل در سازماندهی فعالیتها و وظایف
علائم بیشفعالی (Hyperactivity)
یکی از علائم بیش فعالی در کودکان است که باعث میشود کودک نتواند در یک موقعیت و مکان آرام بماند، یا تمرکز کند و حتی بنشیند به همین علت مدام در حال حرکت است.
این کودکان بیقرارند، مدام حرکت میکنند، زیاد صحبت میکنند و در کلاس درس نمیتوانند آرام بمانند و تکان دادن پاهایشان یا راه رفتن و حرف زدن به صورت مداوم ، بی قراری ذهنی شکلهای مختلف بروز بیش فعالی است. این حرکات به دلیل فعالیت زیاد سیستم عصبی و مغز او است که باعث میشود سطح تحریک عصبی بالاتری به طور طبیعی نسبت به سایر افراد داشته باشند. و همچنین به علت مشکلاتی که در قشر پیشپیشانی مغز آن ها رخ می دهد نمیتوانند حرکات خود را کنترل کنند.
۱. عدم توانایی در نشستن طولانیمدت در کلاس درس یا هنگام انجام فعالیتهای ثابت
۲. نیاز دائمی به فعالیت بدنی و عدم احساس آرامش
۳. حرکت مداوم بدن (مانند تکان دادن پاها، بازی با اشیا، یا حرکت روی صندلی)
۴. صحبت های طولانی مدت یا قطع کردن مکالمات دیگران
علائم تکانشگری ( Impulsivity )
مشکل در کنترل احساسات و تصمیمگیری: این کودکان بدون آنکه فکر کنند دست به عمل میزنند، به طور ناگهانی واکنش نشان داده و در تصمیمگیری بسیار عجله داشته و نمیتوانند در انتظار نوبت خود باشند.
ضعف یا نقض قوانین در کنترل و مهار تکانهها؟ تکانشگری در اثر ناتوانی در کنترل رفتار بروز پیدا می کند و نه در اثر بیاحترامی به قوانین. این کودکان معمولاً بعد از رفتارهایشان دچار پشیمانی میشوند اما نمیتوانند در لحظه آن را کنترل کنند.
۱.ناتوانی در انتظار نوبت (مثلاً در پاسخ دادن به سوالات در کلاس یا بازیهای گروهی )
۲.واکنشهای شدید و ناگهانی نسبت به محرکهای بیرونی
۳.انجام کارهای خطرناک بدون فکر کردن به پیامدهای آن
۴. دخالت در صحبتهای دیگران یا قطع کردن مکالمات دیگران
کودکان مبتلا به ADHD ترکیبی از این علائم را ممکن است داشته باشند که تأثیر زیادی بر شدت اختلال آنها میگذارد. بیتوجهی در بعضی از کودکان، بیشتر دیده میشود (نوع بیتوجه ADHD)، در حالی که بعضی دیگر بیشتر درگیر تکانشگری و بیشفعالی هستند (نوع بیشفعال-تکانشی ADHD).
تشخیص علائم بیشفعالی در کودکان از رفتارهای طبیعی دوران کودکی
شناسایی ADHD از رفتارهای معمول دوران کودکی میتواند با چالشهای زیادی رو به رو باشد، زیرا بسیاری از کودکان ممکن است در مراحل مختلف رشد گاهی پرتحرک، بیتوجه یا تکانشی دیده شده و به نظر برسند. با این حال، ADHD ویژگیهای خاصی دارد که عدم درمان بیشفعالی در کودکان آن ها را متمایز از سایر افراد می کند:
شدت و تداوم علائم بیش فعالی در کودکان
کودکان که مبتلا به ADHD هستند نه فقط در موقعیتهای خاص بلکه همیشه و در شرایط مختلف این علائم را نشان میدهند و علائم بیش فعالی در کودکان بیشتر از سطح سنی مورد انتظار برای آنها است.
تأثیر علائم بیش فعالی در کودکان بر زندگی روزمره
علائم بیش فعالی در کودکان سبب بروز مشکلات قابلتوجه در خانه ، مدرسه و روابط اجتماعی میشوند.
کودک ممکن است درگیر مشکلاتی در یادگیری، پیروی از قوانین و ارتباط با دیگران شود.
پایداری علائم بیش فعالی در کودکان در گذر زمان
اختلال بیش فعالی معمولاً در سنین قبل از ۱۲ سالگی نمایان می شود و تا بزرگسالی ادامه پیدا می کند.
رفتارهای بیشفعالی و بیتوجهی در کودکانی که مبتلا نیستند معمولاً گذرا بوده و مرتبط با مراحل رشد هستند، اما در کودکان که مبتلا به ADHD هستند همچنان باقی میمانند.
کودکان مبتلا به ADHD چگونه در تمرکز و توجه مشکل دارند؟
بیتوجهی یکی از ویژگیهای اصلی ADHD است که باعث میشود کودک درگیر مشکلاتی در حفظ تمرکز بر روی یک فعالیت یا انجام وظایف نیازمند دقت شود.
کودکان مبتلا به ADHD ممکن است:
۱. به راحتی حواسشان پرت شود و امکان تمرکز روی یک موضوع برای مدت طولانی را نداشته باشند.
۲. توجهی به جزئیات نداشته باشند و در نهایت اشتباهات زیادی در کارهای خود داشته باشند.
۳. در گوش دادن مشکل داشته باشند؛ به نظر میرسد که هنگام صحبت کردن دیگران حواسشان پرت جای دیگری است.
۴. دستورالعملها را به صورت کامل پیروی نکنند و در نتیجه تکالیف خود را نیمهکاره رها کنند.
۵. علاقه بیشتری به فعالیتهای تحریککننده و جذاب نشان دهند و از انجام وظایف تکراری شانه خالی کنند.
۶. وسایل خود را گم کنند (مثلاً مداد، کتاب، لباس و تکالیف مدرسه).
مشکلاتی که کودکان مبتلا در انجام وظایف روزمره (مثل تکالیف مدرسه) دارند:
مشکلات تمرکز و بیتوجهی سبب میشود که این کودکان با چالش هایی در سازماندهی ، برنامهریزی و تکمیل کارها دچار چالش شوند.
عوامل زیر نقش مهمی در این مشکل دارند:
●بیعلاقگی به کارهای طولانی و تکراری؛ ممکن است در زمان انجام تکالیف مدرسه بیقرار شوند و وسط کار از انجام آن شانه خالی کنند.
●عدم توانی در سازماندهی و برنامهریزی کارها؛ مثلاً اطلاع ندارند که از کجا آغاز کنند.
●مشکل در مدیریت زمان؛ این کودکان از زمان درک دقیقی ندارند و ممکن است بیش از حد یک کار ساده را طول بدهند یا فراموش کنند.
●فراموشکاری مداوم؛ ممکن است تکالیف مدرسه را یادشان برود یا یادداشت نکنند و یا فراموش کنند وسایل لازم را همراه خود ببرند.
روشهای تشخیص ADHD در کودکان
تشخیص اختلال بیش فعالی (ADHD) فرآیندی چند مرحله ای است که مصاحبه های تخصصی، ارزیابی های بالینی و استفاده از معیارهای تشخیصی استاندارد شده را شامل میشود. برای تشخیص این اختلال هیچ آزمایش واحدی وجود ندارد و متخصصان از روش های مختلفی برای اطمینان از تشخیص دقیق استفاده می کنند.
تشخیص اختلال بیش فعالی توسط متخصصان
۱. ارزیابی سابقه پزشکی و خانوادگی
متخصصان به بررسی این موضوع که آیا فرد سابقه خانوادگی در اختلال بیش فعالی یا سایر اختلالات روانی دارد یا خیر می پردازند
۲. بررسی معیارهای تشخیصی بر اساس DSM-5
روانشناسان و روانپزشکان از راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) معمولا استفاده می کنند. طبق این معیارها، یک کودک به مدت حداقل 6 ماه ، باید حداقل شش علامت از دسته بی توجهی یا بیش فعالی- تکانشگری را در دو یا چند مکان (مانند مدرسه و خانه) بروز دهند.
۳. مصاحبه های بالینی و پرسشنامه های استاندارد
برای ارزیابی رفتار کودک در مکان های متفاوت با والدین و معلمان مصاحبه کنید و همچنین استفاده از پرسشنامه های استاندارد برای به دست آوردن اطلاعات دقیق درباره ی علائم، مانند Conners Rating Scale (مقیاس رتبه بندی کانرز) یا Vanderbilt ADHD Diagnostic Rating Scale( مقياس تشخیصی ADHD واندربیلت)
۴. مشاهده رفتار کودکان در محیط های مختلف
بعضی از متخصصان در محیط های مختلف (مانند کلینیک یا مدرسه ) کودک را مشاهده می کنند تا تحلیل بهتری از الگوهای رفتاری او داشته باشند.
جمعبندی
در این مقاله به بررسی اختلال بیشفعالی-نقص توجه (ADHD) در کودکان، علائم آن مانند بیتوجهی، پرتحرکی و تکانشگری، و روشهای تشخیص و درمان پرداخته شد. این اختلال عصبی-رشدی میتواند بر عملکرد تحصیلی و اجتماعی کودک تأثیرگذار باشد و معمولاً از طریق مصاحبههای بالینی و مشاهده تشخیص داده میشود. درمانهای رایج شامل رفتاردرمانی، دارو، تغییر سبک زندگی و حمایت خانواده و مدرسه است. در این میان، نوروفیدبک نوع LORETA بهعنوان یکی از روشهای پیشرفته و مؤثر در بهبود فعالیتهای مغزی، نقش مهمی در درمان دارد. این خدمات در مراکز علوم اعصاب سایبر در پنج شهر ایران شامل تهران، تبریز، شیراز، اهواز و همچنین در دو کشور عمان و ترکیه ارائه میشوند. مداخله بهموقع و آگاهی خانواده میتواند به مدیریت بهتر این اختلال و ارتقای کیفیت زندگی کودکان مبتلا به ADHD کمک کند.