نترسید از قانون — نترسید که نمیدانید چه حقوقی دارید.
«آگاهی از حقوق، حقی است که هیچکس نمیتواند از شما بگیرد — مگر اینکه شما خودتان آن را فراموش کنید.»
در فرهنگ ما، «رفتن به دادگاه» یا «استناد به قانون» گاهی با شرم یا ترس همراه است:
- «چرا باید با همسایه مشکل درست کنم؟»
- «اگر شکایت کنم، میگویند دعواگر شدهام.»
- «قوانین برای بزرگهاست، نه برای ما.»
اما واقعیت این است:
حقوق مدنی، مثل نفس کشیدن است — تا زمانی که نداری، نمیفهمی چقدر برای زنده ماندن ضروری است.
این مقاله، یک جعبهابزار حقوقی برای زندگی روزمره است — از خرید گوشی تا اجارهٔ خانه، از طلاق تا دستگیری، از اینترنت تا بیمارستان.
هر نکته، یک قدرتِ قابل استفاده است.
🔐 بخش اول: حقوق پایه — چیزهایی که حق شماست، نه «لطفِ دیگران»
۱. شما حق دارید نامهای که برای شما آمده، فقط توسط شما گشوده شود
- اصل قانونی: مادهٔ ۵۸۷ قانون مجازات اسلامی: هرکس بدون مجوز، نامه یا مکاتبات خصوصی دیگری را باز کند، مرتکب جرم شده و مشمول مجازات ۹۱ تا ۱۸۰ روز حبس یا جریمه میشود.
- کاربرد: اگر مدیر ساختمان/خانهدار/همسر/فرزند، نامه یا بستهٔ شما را بدون اجازه باز کرد — میتوانید تذکر کتبی بدهید یا شکایت کنید. حتی بستههای پستیِ آنلاین (مثل سفارش اینترنتی) تحت این حکم هستند.
۲. شما حق دارید در خانهتان، بدون اجازه، کسی وارد نشود — حتی پلیس
- اصل قانونی: اصل ۲۳ قانون اساسی: «حریم خصوصی افراد، از جمله مکاتبات و مخابرات آنان، محفوظ است.»
ماده ۵۷ قانون آیین دادرسی کیفری: پلیس برای ورود به منزل، حکم قضایی لازم دارد — مگر در موارد «فوریت کیفری» (مثل تعقیب مجرم یا جلوگیری از وقوع جرم). - کاربرد: اگر پلیس بدون حکم، خواست وارد شود:
- محترمانه بگویید: «آیا حکم قضایی دارید؟»
- اگر نداشتند: «با احترام، اجازهٔ ورود نمیدهم. در صورت اصرار، درخواست حضور قضات محل را دارم.»
- ضبط صوت/تصویر (اگر شما در صحنه باشید) کاملاً قانونی است.
۳. شما حق دارید در دادگاه، سکوت کنید — و این سکوت، علیه شما استفاده نشود
- اصل قانونی: مادهٔ ۲۴ قانون آیین دادرسی کیفری: «متهم حق دارد سؤالات را پاسخ ندهد. سکوت متهم، بهمعنای اقرار یا تقصیر محسوب نمیشود.»
- کاربرد: اگر در پلیس یا دادگاه، احساس کردید استرس دارید یا نمیدانید چه بگویید — فقط بگویید:
«من از حق سکوت خود استفاده میکنم و تا حضور وکیلم، پاسخی نمیدهم.»
این جمله، شما را از اعترافات اجباری یا ناخواسته نجات میدهد.
📱 بخش دوم: حقوق دیجیتال — در دنیایی که زندگیمان در گوشی جا شده
۴. شما حق دارید از اپلیکیشنها، دادههای خود را پاک کنید — و آنها مجبورند انجام دهند
- اصل قانونی: قانون حمایت از دادههای شخصی (۱۴۰۱): مادهٔ ۱۴ — هر فرد حق دارد درخواست حذف، اصلاح یا عدم پردازش دادههای شخصی خود را داشته باشد.
- کاربرد: در اپلیکیشنهای داخلی (مثل دیجیکالا، اسنپ، بامیلو)، به بخش «حریم خصوصی» یا «درخواست حذف حساب» بروید. اگر پاسخ ندادند، شکایت به مرکز ملی فضای مجازی (https://cyberpolice.ir) امکانپذیر است.
۵. ضبط مکالمهٔ تلفنی/چت، اگر شما طرف مکالمه باشید، کاملاً قانونی است
- اصل قانونی: مادهٔ ۶۸۳ قانون آیین دادرسی کیفری: «ضبط مکالمات توسط یکی از طرفین، جرم محسوب نمیشود.»
- کاربرد: اگر کسی تهدید یا فحاشی میکند، میتوانید ضبط کنید — حتی بدون اطلاع طرف. اما:
- نمیتوانید ضبطِ دیگران را در فضای عمومی (مثل بحث دیگران در کافیشاپ) منتشر کنید.
- ضبط، باید کامل باشد — نه ویرایششده.
۶. شما حق دارید در فضای مجازی، «حق فراموش شدن» (Right to be Forgotten) را داشته باشید
- اصل قانونی: دستورالعمل «حذف محتوای نامناسب» شورای عالی فضای مجازی (۱۴۰۰): اگر عکس/ویدیو/خبری دربارهٔ شما، قدیمی، نامرتبط یا آسیبزا باشد، میتوانید درخواست حذف دهید.
- کاربرد: به سایت مربوطه (مثلاً خبرگزاری) ایمیل بزنید و موضوع را با مستندات (کارت ملی، شناسهٔ مطلب) ارسال کنید. در صورت عدم پاسخ، شکایت به ستاد تعقیب جرایم رایانهای (۱۲۳).
🏠 بخش سوم: حقوق مسکن — از اجاره تا خرید، از همسایه تا ساختمان
۷. اجارهنامهٔ شفاهی هم کاملاً قانونی است — اما ثابتکردن آن سخت است
- اصل قانونی: مادهٔ ۴۶۰ قانون مدنی: «قرارداد اجاره، به هر شکلی منعقد میشود — حتی شفاهی.»
- نکتهٔ کلیدی: اگر اجارهنامه ندارید، از رسید پرداخت (حتی پیام واتساپ: «حقوق ماه فروردین را دریافت کردم») و شاهدها استفاده کنید.
- توصیه: همیشه اجارهنامه را به صورت کتبی و ثبتشده در ادارهٔ ثبت اسناد (با کد رهگیری) تنظیم کنید — هزینهاش فقط ۰.۵٪ اجارهٔ سالانه است.
۸. مالک نمیتواند شما را «ناگهانی» بیرون کند — حتی اگر اجارهنامه تمدید نشده باشد
- اصل قانونی: مادهٔ ۱۰ قانون اجارهٔ املاک (۱۴۰۲): برای تخلیهٔ مستأجر، مالک حداقل ۶ ماه قبل از پایان قرارداد، اخطار کتبی دهد.
- استثناء: اگر شما حقوق مالک را نقض کرده باشید (مثل واگذاری به دیگری بدون اجازه، تخریب ملک)، مالک میتواند زودتر اقدام کند — اما با حکم دادگاه.
۹. هزینههای ساختمان (عمران، وسایل مشترک) را همه باید بپردازند — نه فقط مالکین
- اصل قانونی: آییننامهٔ اجرایی قانون مالکیت و سکونت (۱۳۹۸): مستأجران هم موظف به پرداخت سهم خود از هزینههای عمران، آب/برق مشترک، نگهبانی هستند — مگر اینکه در اجارهنامه خلاف آن ذکر شده باشد.
- کاربرد: اگر مالک میگوید «اینها بر عهدهٔ من است»، ولی در واقع هزینه را از شما میگیرد، میتوانید مستندات را جمع کنید و در صورت اختلاف، به شورای حل اختلاف مراجعه کنید.
🚗 بخش چهارم: حقوق رانندگی و تصادف — وقتی فولاد، از گفتوگو سریعتر است
۱۰. در تصادف، نباید قبل از ثبت مدارک عذرخواهی کنید — حتی اگر اشتباه شما بود
- چرا؟ گفتن «ببخشید» یا «من مقصرم» در صحنه، میتواند در گزارش پلیس و بیمه، بهعنوان اعتراف به تقصیر تفسیر شود.
- چه بگویید؟
«امیدوارم شما سالم باشید. من منتظر گزارش کارشناسی هستم تا بدانم چه اتفاقی افتاده.»
این جمله، هم انسانی است، هم حقوقی.
۱۱. شما حق دارید در تصادف، عکس و ویدئو بگیرید — و پلیس نمیتواند جلوی شما را بگیرد
- اصل قانونی: قانون جدید راهنمایی و رانندگی (۱۴۰۱)، بند ۱۲: شهود و طرفین حق ثبت تصویر/ویدئو از صحنه را دارند.
- نکته: عکسها باید شامل:
- وضعیت خودروها،
- علائم راهنمایی،
- وضعیت جاده (لغزندگی، چراغ قرمز)،
- و پلاک خودروهای دخیل.
۱۲. بیمهٔ شخص ثالث، هزینهٔ درمان شما را هم پرداخت میکند — نه فقط خسارت خودرو
- اصل قانونی: مادهٔ ۳ بند «ج» قانون بیمهٔ اجباری: خسارات جانی (درمان، علاج، عاقبتهای دائمی) تا سقف قانونی (۲.۵ میلیارد تومان در ۱۴۰۴) پرداخت میشود.
- کاربرد: هرگز نگویید «فقط خودرو را تعمیر کنید» — حتماً فیشهای درمانی را جمع کنید و به بیمه بدهید.
❤️ بخش پنجم: حقوق خانواده — عشق قانون نمیشناسد، اما قانون، عشق را حفظ میکند
۱۳. زن حق دارد بدون اجازهٔ شوهر، خودرو، خانه یا شرکت بخرد — و مالکیت کاملاً به نام او باشد
- اصل قانونی: اصل ۲۱ قانون اساسی + قانون ثبت اسناد: زن بالغ، بدون نیاز به اجازهٔ همسر، میتواند معاملات مالی داشته باشد.
- هشدار: اگر در فرمها درخواست «امضای همسر» شد، بپرسید: «آیا این از قانون است یا سیاست داخلی شما؟» — اغلب، فقط سیاست بانک/اداره است.
۱۴. در طلاق، شوهر اجباری است حقوق مهریه را بپردازد — حتی اگر «عُرف» باشد
- اصل قانونی: مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی: مهریه، بدهی قطعی شوهر است.
- نکتهٔ کلیدی: اگر مهریه «سکه» بوده، پرداخت بر اساس ارزش روز (نه زمان عقد) انجام میشود.
- تکنیک: اگر شوهر نمیپردازد، در دادخواست طلاق، «اجرای مهریه» را هم درخواست کنید — دادگاه میتواند به حجز حساب یا مصادرهٔ اموال حکم دهد.
۱۵. مادر حق دارد تا ۷ سالگی فرزند، حضانت را داشته باشد — مگر مانع قانونی داشته باشد
- اصل قانونی: مادهٔ ۱۱۷۳ قانون مدنی (اصلاحیهٔ ۱۳۹۹): حضانت دختر و پسر تا ۷ سالگی، با مادر است.
- مانعها: اعتیاد، بیماری روانی شدید، یا بیتوجهی به فرزند — نه «بیکار بودن» یا «کمدرآمد بودن».
- نکته: پدر حق «دید و بازدید» را دارد — اما نمیتواند فرزند را بدون اجازه نگه دارد.
🏥 بخش ششم: حقوق در بیمارستان — جایی که بیماری، نباید به بیحقی تبدیل شود
۱۶. شما حق دارید بدون پرداخت هزینه، در بخش اورژانس درمان شوید — تا زمانی که وضعیت پایدار شود
- اصل قانونی: بخشنامهٔ سازمان بیمهٔ سلامت (۱۴۰۰): بیمارستانها موظفند تا ثبات وضعیت حیاتی بیمار، خدمات اورژانسی را ارائه دهند — بدون وقف درمان بهدلیل عدم پرداخت.
- چه کنید؟ اگر جلوی شما را گرفتند:
- شمارهٔ ۱۳۶ (ستاد سلامت) را بگیرید.
- یا از بیمارستان بخواهید «تعهدنامهٔ درمان» صادر کنند — قانوناً ملزم به صدور هستند.
۱۷. شما حق دارید پروندهٔ پزشکی خود را کامل دریافت کنید — حتی عکسهای MRI/CT
- اصل قانونی: قانون خدمات درمانی غیردولتی (مادهٔ ۵۶): بیمار حق دسترسی به کل پرونده، شامل گزارش، آزمایش و تصویربرداری را دارد.
- هزینه: فقط هزینهٔ کپی (مثلاً ۵۰ هزار تومان برای یک DVD تصویربرداری).
- نکته: اگر گفتند «این مال پزشک است» — پاسخ دهید:
«طبق قانون، پرونده متعلق به بیمار است. در صورت امتناع، شکایت به سازمان نظام پزشکی را آغاز میکنم.»
🧾 بخش هفتم: حقوق مالیاتی و اداری — وقتی کاغذها، از کلمات قدرتمندترند
۱۸. شما حق دارید به هر سؤال مالیاتی، فقط «بر اساس فاکتور رسمی» پاسخ دهید
- اصل قانونی: مادهٔ ۱۴۲ قانون مالیاتهای مستقیم: مودی موظف است اسناد را ارائه دهد — نه به سؤالات شفاهی پاسخ.
- کاربرد: اگر مأمور گفت «چرا فلان ماه کم فروختی؟»، بگویید:
«پاسخ من در فاکتورهای رسمی ثبت شده است. در غیر این صورت، از طریق کتبی و با شمارهٔ صورتجلسه، سؤال کنید.»
۱۹. درخواست اطلاعات از دولت (مثل قراردادها یا آمار)، حق شماست — و پاسخ ظرف ۷ روز لازم است
- اصل قانونی: قانون دسترسی آزاد به اطلاعات (۱۳۸۸)، مادهٔ ۹: هر شهروند حق دارد اطلاعات غیرمحرمانه را دریافت کند.
- چگونه؟
- فرم را از سایت دادهگستر (https://data.gov.ir) پر کنید.
- یا ایمیل به دبیرخانهٔ سازمان مربوطه بزنید.
- اگر پاسخ ندادند، شکایت به شورای عالی اطلاعرسانی.
⚖️ بخش هشتم: حقوق در دادگاه — وقتی صدای شما، باید شنیده شود
۲۰. شما حق دارید وکیل نداشته باشید — اما در جرایم شدید (مثل قتل، مخدر)، دادگاه وکیل اختیاری برای شما منصوب میکند
- اصل قانونی: مادهٔ ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری: در جرایمی با مجازات حبس ۵ سال به بالا، دادگاه موظف است وکیل منصوب کند — حتی اگر شما نخواهید.
- نکته: وکیل منصوب، رایگان است (از صندوق دفاع مقدس).
۲۱. شکایت، نیازی به وکیل ندارد — حتی خودتان میتوانید دادخواست بنویسید
- چگونه؟
- به دادگستری محل مراجعه کنید.
- از شعبهٔ «دریافت دادخواست» بخواهید فرم را بدهند.
- فقط ۴ چیز لازم است:
۱. نام شاکی و متهم
۲. شرح واقعه (بدون احساسینویسی)
۳. درخواست (مثلاً: جبران خسارت، توقف آزار)
۴. امضای شاکی - حقوق: فقط ۰.۲٪ مبلغ خواستهشده (یا ۱۰۰ هزار تومان برای جرایم غیرمالی).
📌 بخش نهم: ۱۲ نکتهٔ طلایی — کوتاه، اما نجاتبخش
- ضبط دوربین پلیس در ماشین: اگر پلیس در ماشین شما ضبط کند، حق دارید بخواهید فیلم در حضور شما پاک شود — مادهٔ ۱۱ آییننامهٔ کنترل ترافیک.
- حقوق کارگر در قرارداد شفاهی: حتی بدون قرارداد، اگر ۴۵ روز کار کرده باشید، حق دارد بیمهٔ کامل، مرخصی و پایانخدمت را بگیرد — قانون کار، مادهٔ ۱۱.
- در بازداشت، حق دارید ظرف ۲۴ ساعت به خانواده خبر دهید — مادهٔ ۲۳۲ آیین دادرسی کیفری.
- در فروشگاه، حق دارید فاکتور رسمی بگیرید — و فروشنده موظف است بدهد — قانون مالیات، مادهٔ ۱۱۶.
- اگر کالای شما معیوب بود، میتوانید ظرف ۶ ماه آن را عودت بدهید — نه فقط تعویض — قانون حمایت مصرفکننده، مادهٔ ۱۲.
- در ازدواج، شاهدان حتماً باید مرد باشند؟ خیر. از ۱۳۹۹، دو زن یا یک مرد و یک زن هم قابل قبول است — دستورالعمل ثبت احوال.
- حقوق بیمار در روانپزشکی: بدون اجازه، تحت شوک یا بستری اجباری قرار نمیگیرید — مادهٔ ۱۰ قانون خدمات روانسلامت.
- در خرید آنلاین، ۷۲ ساعت حق عودت دارید — حتی اگر کالا معیوب نباشد — قانون تجارت الکترونیک، مادهٔ ۱۰.
- در طلاق غیابی، شوهر نباید در ایران باشد — بلکه اطلاعرسانی قانونی لازم است — مادهٔ ۸۰ آیین دادرسی مدنی.
- حق فرزند از طلاق: حق دید و بازدید، جزو «مصالحهٔ فرزند» است — و قابل انکار نیست، مگر با حکم پزشکی/مشاور.
- در بیمهٔ عمر، اگر بیمهگذار فوت کند، پرداخت باید ظرف ۳۰ روز انجام شود — قانون بیمه، مادهٔ ۵۱.
- شما حق دارید در هر زمان، از حقوق خود صرفنظر کنید — اما این صرفنظری، باید آگاهانه و کتبی باشد.
هیچ حقی را نمیتوان از شما گرفت — مگر اینکه شما خودتان، بدون دانش، آن را واگذار کنید.
🌅 سخن پایانی: قانون، سلاح نیست — آینهای است که حق را نشان میدهد
دانستن این ۳۳ نکته، شما را «مناقشهجو» نمیکند — آگاه میکند.
آگاهی، شجاعتی است که بدون فریاد، ایستادگی میکند.
شما لازم نیست وکیل باشید تا حقوقتان را بدانید —
فقط کافی است بدانید:
«حق، مثل هواست: وقتی نیست، فهمیدنش دیر است.»