مقدمه
سلسله قاجار یکی از مهمترین دورههای تاریخ ایران است که در بازه زمانی ۱۷۹۴ تا ۱۹۲۵ میلادی (حدوداً ۱۳۰ سال) حکومت کرد. این دوره، دورانی از تحولات فراوان، تأثیرات غرب، شکلگیری دولت مدرن و همچنین ضعف و تبعیض نظامی و سیاسی بود. قاجاران پس از سقوط دودمان زندیه به قدرت رسیدند و تا انقلاب مشروطه و سرانجام سقوط آنان در سال ۱۹۲۵، تاریخ ایران را شکل دادند.
بنیانگذاری سلسله قاجار
- آغاز قدرت:
محمد خان قاجار، رهبر قبیله قاجار، پس از جنگهای متعدد با حکومت زندیه، توانست در سال ۱۷۹۴، لرستان و فارس را فتح کند و کاریم خان زند را برکنار کند. - توحید ایران:
در سال ۱۷۹۶، محمد خان قاجار به عنوان شاه ایران تاجگذاری کرد و پایتخت را به تهران منتقل کرد. این شهر از آن زمان به مرکز قدرت ایران تبدیل شد.
دوران پادشاهان قاجار
۱. محمد خان قاجار (۱۷۹۴–۱۷۹۷)
- او بنیانگذار سلسله قاجار بود که با نبردهای عظیم، امنیت واحد کردن ایران را به عمل آورد.
- به دلیل سیاستهای سرکوبی وی، به “شاه سرکش” معروف شد.
۲. فتحعلی شاه قاجار (۱۷۹۷–۱۸۳۴)
- دوران او، دورانی از توسعه فرهنگی و هنری بود.
- بازاریابی و سفارتهای خارجی افزایش یافت، اما ایران در جنگهای با روسیه شکست خورد:
- جنگ اول روسیه–ایران (۱۸۱۳): پیمان گلستان.
- جنگ دوم روسیه–ایران (۱۸۲۸): پیمان تورکمانچای.
- در این پیمانها، ایران مناطق شمالی خود (مثل داغستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان) را به روسیه واگذار کرد.
۳. محمد شاه قاجار (۱۸۳۴–۱۸۴۸)
- دوران او با تلاش برای استقرار داخلی و جلوگیری از اختلافات قبیلهای همراه بود.
- اصلاحاتی در نظام وارد شد، اما به طور کلی، حکومت او ضعیف بود.
۴. ناصرالدین شاه قاجار (۱۸۴۸–۱۸۹۶)
- طولانیترین دوران حکومت در سلسله قاجار.
- او اصلاحاتی در زمینههای مختلف انجام داد:
- اصلاحات اداری: تشکیل وزارتها و دفاتر مرکزی.
- فرستادن دانشجو به اروپا: برای یادگیری علم و فناوری.
- تأسیس مدرسه دارالفنون: اولین مدرسه مدرن ایران.
- اما همزمان، فساد اداری و فروش حقوق ملی (مانند امتیاز تبغه) منجر به نارضایتی مردم شد.
- انقلاب تبغه (۱۸۹۱): اولین حرکت مردمی علیه حکومت قاجار.
۵. ** Mozaffar al-Din Shah (۱۸۹۶–۱۹۰۷)**
- دوران او با بحرانهای اقتصادی و سیاسی همراه بود.
- انقلاب مشروطه (۱۹۰۶): تحت فشار مردم، قانون اساسی اعلام شد و مجلس شورای ملی تأسیس شد.
- او در سال ۱۹۰۷ درگذشت.
۶. محمدعلی شاه قاجار (۱۹۰۷–۱۹۰۹)
- تلاش کرد تا مشروطیت را لغو کند و با کودتا، مجلس را بست.
- اما مردم و نیروهای انقلابی، او را از قدرت برکنار کردند.
۷. احمد شاه قاجار (۱۹۰۹–۱۹۲۵)
- آخرین شاه قاجار بود که در دوران او، ایران در وضعیت بحرانی قرار داشت.
- در سال ۱۹۲۵، رضا خان (پیش از این، فرمانده ارتش) به قدرت رسید و سلسله قاجار را برکنار کرد.
ویژگیهای دوران قاجار
۱. تأثیرات غرب
- ورود فناوریهای جدید از اروپا.
- ارسال دانشجو به کشورهای اروپایی.
- تأسیس مدرسهها و مؤسسات جدید.
۲. مصالحهگرایی
- فروش حقوق ملی به شرکتهای خارجی (مانند امتیاز تبغه، نفت و ریل).
- تضعیف مستمر قدرت نظامی و سیاسی ایران.
۳. تحرکات مردمی
- انقلاب تبغه (۱۸۹۱).
- انقلاب مشروطه (۱۹۰۶).
سقوط سلسله قاجار
- دلایل سقوط:
- ضعف نظامی و سیاسی.
- فساد اداری.
- تأثیرات خارجی (روسیه و انگلیس).
- نارضایتی عمومی.
- نتیجه:
رضا خان، که به عنوان فرمانده ارتش قدرت گرفته بود، در سال ۱۹۲۵ سلسله قاجار را برکنار کرد و سلسله پهلوی را تأسیس کرد.
نتیجهگیری
دوران قاجار، دورانی از تحولات فراوان بود که ایران را از یک جامعه تقليدی به سوی جامعه مدرن راه انداخت. با این حال، ضعف نظامی، فساد اداری و تأثیرات خارجی منجر به سقوط این سلسله شد. این دوران، پیشزمینههای مهمی برای تحولات بعدی ایران، از جمله انقلاب مشروطه و سلسله پهلوی، فراهم آورد.